ΚΕΙΜΕΝΟ 1
Η εγκεφαλική αφήγηση της ελεύθερης βούλησης
11.02.2026
Και όπως ελέχθη από τον Επίκουρο, «η ελευθερία μας δεν εξουσιάζεται από κανέναν άλλο παρά από εμάς και γι’ αυτό επιδέχεται τόσο τον έπαινο όσο και την επίκριση».
Η ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν διαθέτει πραγματική ελεύθερη βούληση – ότι οι αποφάσεις του λαμβάνονται ασυνείδητα από τον εγκέφαλο και ότι η συνείδηση απλώς τις παρακολουθεί και τις επικυρώνει – έχει τα τελευταία χρόνια αποκτήσει ευρεία απήχηση, τόσο στη νευροεπιστήμη όσο και στον δημόσιο λόγο. Τροφοδοτείται από πειραματικά δεδομένα που δείχνουν ότι εγκεφαλικά σήματα που προετοιμάζουν και εκτελούν μια πράξη ανιχνεύονται αντίστοιχα πριν το άτομο αναφέρει ότι «αποφάσισε» να ενεργήσει και πριν ενεργήσει. Από αυτό κάποιοι συνάγουν ότι η βούληση είναι μια ψευδαίσθηση και ότι έννοιες όπως η προσωπική ευθύνη, η ηθική λογοδοσία και η ενοχή είναι κοινωνικές συμβάσεις χωρίς βιολογικό θεμέλιο.
Μια τέτοια ερμηνεία, όμως, συγχέει τη χρονική προτεραιότητα με την αιτιότητα και υποτιμά την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης σκέψης, βούλησης και πράξης. Σε άρθρο του ο έγκριτος αμερικανός νευρολόγος Mark Hallett (Physiology of Free Will and Agency) προσφέρει ένα πιο ώριμο πλαίσιο: δεν αρνείται τη βούληση, αλλά τη νοηματοδοτεί ως αναδυόμενη ιδιότητα ενός «κατανεμημένου» εγκεφαλικού συστήματος. Η βούληση δεν είναι ένα «κουμπί» στη συνείδηση, αλλά η εμπειρική έκφραση μιας διαδικασίας ενοποίησης κινήτρων, στόχων, αξιών και προβλέψεων.
Στο νευροβιολογικό επίπεδο, η πράξη γεννιέται από τη σύγκλιση συναισθηματικών ωθήσεων, γνωστικών σχεδίων, μνήμης και αισθητηριακών δεδομένων, τα οποία ενοποιούνται σε δίκτυα που περιλαμβάνουν τον προμετωπιαίο φλοιό, τα βασικά γάγγλια και τις βρεγματικές περιοχές του εγκεφάλου – στον άνθρωπο, βέβαια, ο συνειρμικός και «ηθικός» φλοιός είναι τεράστια ανεπτυγμένοι και αναμένεται να παίζουν μείζονες ρόλους και στη βούλησή του και στις πράξεις ενός ατόμου! Από αυτή τη δυναμική διαδικασία αναδύεται μια πρόθεση δράσης, η οποία σταθεροποιείται, μετατρέπεται σε κινητική εντολή και εκτελείται. Η συνείδηση της βούλησης (will) και της ιδιοπραξίας (agency) προκύπτει σε κλάσματα του δευτερολέπτου εκ των υστέρων, ως τελική ερμηνεία και όχι ως αιτία της πράξης.
Φιλοσοφικά, αυτό δεν οδηγεί στον μηδενισμό, αλλά σε έναν μορφωμένο συμβιβασμό ανάμεσα στον ντετερμινισμό και την ελευθερία. Η ελευθερία δεν είναι η απουσία αιτιότητας, αλλά η ύπαρξη εσωτερικής αιτιότητας – ενός συστήματος που μπορεί να αναστέλλει, να επανεκτιμά και να επιλέγει. Οπως ήδη από τον Αριστοτέλη η «προαίρεσις» δεν είναι απλή επιθυμία, αλλά επιθυμία διαποτισμένη από λόγο και ήθος, έτσι και στη σύγχρονη νευροβιολογία η ελευθερία δεν είναι αυθαιρεσία, αλλά ρυθμισμένη αυτονομία. Και είναι αυτονόητο ότι και οι συνειδητοποιημένοι λογικοί συνειρμοί (η αριστοτέλεια «βούλευσις») μπορούν να προηγούνται και να συμμετέχουν στη δημιουργία μιας συνειδητής, έλλογης και εκούσιας επιλογής (προαίρεσις) ενός συγκεκριμένου τρόπου πράξης ακόμα κι όταν η τελική συνειδητοποίηση της πράξης είναι μεθύστερη.
Αν η βούληση, όπως προτείνουν μερικοί, είναι ψευδαίσθηση, τότε η έννοια της ευθύνης καθίσταται προβληματική και το ποινικό δίκαιο μετατρέπεται σε καθαρά διαχειριστικό μηχανισμό κινδύνου. Αντίθετα, αν η βούληση νοηθεί ως ικανότητα αυτορρύθμισης, τότε η ευθύνη και η απόδοσή της παραμένει θεμελιώδης και γίνεται βαθύτερα ανθρώπινη: δεν είναι απόλυτη, αλλά βαθμιαία· δεν είναι τιμωρητική, αλλά αποκαταστατική.
Το ίδιο ισχύει για την εκπαίδευση. Αν ο άνθρωπος είναι απλώς προϊόν μηχανικών διεργασιών, η παιδεία περιορίζεται στην εκπαίδευση δεξιοτήτων. Αν όμως ο εγκέφαλος είναι σύστημα που διαμορφώνει την ίδια του τη ρυθμιστική ικανότητα, τότε η εκπαίδευση είναι καλλιέργεια ελευθερίας: ενίσχυση της κριτικής σκέψης, της αναστολής της παρόρμησης και της πρόβλεψης των συνεπειών.
Τέλος, και στην ψυχική υγεία, η έννοια της ελευθερίας έχει θεραπευτική σημασία. Πολλές ψυχικές διαταραχές – από τον εθισμό έως την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή – μπορούν να νοηθούν ως διαταραχές της ικανότητας αυτορρύθμισης.
Η θεραπεία δεν μπορεί να είναι απλώς φαρμακολογική, αλλά και επανεκπαιδευτική του συστήματος της βούλησης. Και αυτό αποδεικνύεται από την επιτυχή εφαρμογή της γνωστικής – συμπεριφορικής ψυχοθεραπείας και άλλων σχετικών θεραπειών σε αυτές τις καταστάσεις. Η νευροεπιστήμη, επομένως, δεν αποδομεί την ανθρώπινη ελευθερία. Την απογυμνώνει από τον μύθο και τη θεμελιώνει στη βιολογία. Και ακριβώς για αυτό την καθιστά πιο εύθραυστη – αλλά και πιο πολύτιμη. Δεν είμαστε απόλυτα ελεύθεροι. Είμαστε όμως υπεύθυνα ελεύθεροι. Και αυτό ίσως είναι το πιο ανθρώπινο χαρακτηριστικό που έχουμε. Και όπως ελέχθη από τον Επίκουρο, «η ελευθερία μας δεν εξουσιάζεται από κανέναν άλλο παρά από εμάς και γι’ αυτό επιδέχεται τόσο τον έπαινο όσο και την επίκριση».
Ο κύριος Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur.
ΚΕΙΜΕΝΟ 2
Από την πειθώ στην εξάρτηση
Ο φιλόσοφος Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν υποδεικνύει τους δρόμους προς την ψευδαίσθηση της ελευθερίας στη νεοφιλελεύθερη κοινωνία
Η εξουσία εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους και εκείνη που εξαρτάται από τη βία δεν είναι πάντα αποτελεσματική. Η πειθαρχική εξουσία, που από τον 17ο αιώνα με τη βιομηχανική παραγωγή αντικατέστησε την εξουσία του θεϊκού κυρίαρχου, υποτάσσει το υποκείμενο με κανόνες, εντολές και απαγορεύσεις. Η βία αυτή υποτάσσει το σώμα χωρίς να επιδρά στην ψυχή. Σήμερα όμως η εξουσία, χωρίς απαγορεύσεις και βασανιστήρια και χωρίς να γίνεται αντιληπτή, εισχωρεί στην ψυχή και την κατακτά. Η νέα μορφή εξουσίας βασίζεται σε μια ψυχοπολιτική τεχνολογία, δρα αθόρυβα και εσωτερικεύεται διαβρώνοντας την ύπαρξη και τις ανθρώπινες σχέσεις, γράφει ο πολύ σημαντικός καθηγητής φιλοσοφίας Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν στο βιβλίοΨυχοπολιτική (εκδ. Opera). Η εξουσία του νεοφιλελεύθερου καθεστώτος είναι αόρατη, εκλεπτυσμένη και έξυπνη, δεν δημιουργεί πειθήνιους ανθρώπους αλλά εξαρτημένους, κατευθύνει το άτομο προς όφελός της και το υποταγμένο υποκείμενο ζει με την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, τονίζει ο ίδιος.
Η απόλυτη εξατομίκευση, τα κίνητρα, ο ανταγωνισμός, η επιταγή για αυτοβελτίωση και αύξηση της επίδοσης μετασχηματίζουν τους εργάτες σε «εργοδότες του εαυτού τους» και το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο εκμεταλλεύεται τον εαυτό του οικειοθελώς και παράφορα. Τώρα οι άνθρωποι, αντί να αναζητούν αμαρτίες, αναζητούν αρνητικές σκέψεις για να τις θεραπεύσουν και να αυξήσουν τις επιδόσεις τους. Eτσι, όμως, καταστρέφονται καθώς «το healing(θεραπεία) μετατρέπεται σε killing(θάνατος-καταστροφή) γιατί η βία της θετικότητας είναι τόσο καταστροφική όσο και η βία της αρνητικότητας…» σημειώνει ο Χαν.
22.10.2023 ΒΗΜΑ, Αννα Λυδάκη
ΚΕΙΜΕΝΟ 3
Λευτεριάς λαχτάρα SARWESHWAR DAYAL SAXENA
Όσο θέλεις πάσκισε
Να δώσεις στα πουλιά να καταλάβουν
Πως έξω απ’το κλουβί
Είναι η γη απέραντη σκληρή
Πως μέσα στους αγέρηδες
Που ασίγητα φυσούν
Δε θα μπορέσουνε να νιώσουν ποτέ
Ούτε να οσμιστούνε καν-
Τα τόσα δα τους σώματα
Αλήθεια είναι βέβαια
Πως έξω υπάρχουν ωκεανοί και γάργαρα
Ποτάμια
Δροσοπηγές κάθε λογής
Μα για να βρουν νερό
Πολύ να τριγυρίσουνε θα πρέπει
Ενώ εδώ, μες στο κλουβί
Φτάνει στην κούπα να βουτήξουν
Που περιμένει ξέχειλη
Με καθαρό κρυστάλλινο νερό
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
ΘΕΜΑ Α
Να αποδώσετε περιληπτικά τις απόψεις του συγγραφέα (Κείμενο 1) σχετικά με το αν η νευροεπιστήμη αναιρεί ή επαναπροσδιορίζει την έννοια της ελεύθερης βούλησης.
Η περίληψή σας να έχει έκταση 60-70 λέξεις.
ΘΕΜΑ Β
Β1. (Κατανόηση Περιεχομένου) Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, σύμφωνα με το κείμενο, τις παρακάτω προτάσεις, αναγράφοντας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος . Δεν χρειάζεται να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.(Κείμενο 1)
- Ορισμένα πειραματικά δεδομένα της νευροεπιστήμης υποδηλώνουν ότι η λήψη προηγείται της συνειδητής επίγνωσής τους.
- Ο Mark Hallett υποστηρίζει ότι η ελεύθερη βούληση είναι μια οφθαλμαπάτη χωρίς καμία βιολογική βάση.
- Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, η ελευθερία ταυτίζεται με την απουσία οποιασδήποτε αιτίας στις πράξεις μας.
- Η αντίληψη της βούλησης ως ικανότητας αυτορρύθμισης ενισχύει την έννοια της προσωπικής ευθύνης.
- Η εκπαίδευση, σύμφωνα με το κείμενο, οφείλει να περιορίζεται αποκλειστικά στην εκμάθηση τεχνικών δεξιοτήτων.
ΜΟΝΑΔΕΣ 10
Β2α.Να εντοπίσετε τη βασική θέση του συγγραφέα στο Κείμενο 1
ΜΟΝΑΔΕΣ 10
Β2β. Ο συγγραφέας στο κείμενο 1 κάνει αναφορά στον Επίκουρο και στον Αριστοτέλη. Ποιο είναι το αποτέλεσμα αυτών των δύο αναφορών και ποια η πρόθεση του συγγραφέα;
Β3α. Στην τελευταία περίοδο του κειμένου, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη φράση: «το healing(θεραπεία) μετατρέπεται σε killing(θάνατος-καταστροφή)». Τι επιδιώκει να αναδείξει με τη χρήση του συγκεκριμένου λογοπαίγνιου και της αντίθεσης; Κείμενο 2
ΜΟΝΑΔΕΣ 5
Β3β.«Η εξουσία του νεοφιλελεύθερου καθεστώτος είναι αόρατη, εκλεπτυσμένη και έξυπνη…» : Να εντοπίσετε το σχήμα λόγου (ασύνδετο σχήμα/επίθετα) και να εξηγήσετε τη λειτουργία του ως προς το ύφος του Κειμένου 2.
ΜΟΝΑΔΕΣ 5
ΘΕΜΑ Γ
Στο ποίημα «Λευτεριάς λαχτάρα» του Sarweshwar Dayal Saxena, να σχολιάσετε το βασικό μήνυμα που αναδεικνύεται σχετικά με την ελευθερία και την ανθρώπινη στάση απέναντί της. Εσείς, αν βρισκόσασταν στη θέση των «πουλιών», θα επιλέγατε την ασφάλεια του κλουβιού ή το ρίσκο της ελευθερίας; Να αιτιολογήσετε σύντομα την απάντησή σας.
Στην απάντησή σας να αξιοποιήσετε τρεις (3) κειμενικούς δείκτες.
Το ερμηνευτικό σας σχόλιο να έχει έκταση 150-200 λέξεις.
ΜΟΝΑΔΕΣ 15
ΘΕΜΑ Δ
Με αφορμή τα κείμενα που διαβάσατε για την έννοια της ελευθερίας, τη λειτουργία της βούλησης και τις σύγχρονες μορφές χειραγώγησης του ανθρώπου, να συντάξετε άρθρο που θα δημοσιευτεί στη μαθητική εφημερίδα του σχολείου σας.
Στο άρθρο σας να αναπτύξετε:
α) τους παράγοντες που περιορίζουν την ελευθερία του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία,
β) τους τρόπους με τους οποίους η νέα γενιά μπορεί να υπερασπίζεται και να ασκεί ουσιαστικά το δικαίωμα στην ελευθερία, ώστε να διαμορφώνεται σε ελεύθερο, υπεύθυνο και ενεργό πολίτη. Το κείμενό σας να έχει έκταση 350-400 λέξεις.
Απαιτείται δημιουργική αξιοποίηση των πληροφοριών, των ιδεών και των προβληματισμών των κειμένων αναφοράς.
ΜΟΝΑΔΕΣ 30
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΘΕΜΑ Α
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η νευροεπιστήμη δεν καταργεί την ελεύθερη βούληση, αλλά την ερμηνεύει πιο σύνθετα. Παρότι οι εγκεφαλικές διεργασίες προηγούνται της συνειδητής επίγνωσης της πράξης, αυτό δεν σημαίνει ότι η βούληση είναι ανύπαρκτη. Αντίθετα, προβάλλεται ως λειτουργία εσωτερικής αυτορρύθμισης, μέσα από την οποία ο άνθρωπος αξιολογεί, αναστέλλει παρορμήσεις και επιλέγει. Έτσι, η ελευθερία θεμελιώνεται βιολογικά χωρίς να χάνει το ανθρώπινο νόημά της.
ΘΕΜΑ Β
Β1: 1-Σ, 2-Λ, 3-Λ, 4-Σ, 5-Λ.
Β2α. Βασική θέση του συγγραφέα Η βασική θέση του συγγραφέα είναι ότι η νευροεπιστημονική προσέγγιση δεν αναιρεί την ελεύθερη βούληση, αλλά την ερμηνεύει ως αναδυόμενη ιδιότητα ενός σύνθετου και αυτορρυθμιζόμενου εγκεφαλικού συστήματος. Επομένως, η ανθρώπινη ευθύνη παραμένει θεμελιώδης, αν και δεν είναι απόλυτη.
Β2β. Η αναφορά στον Επίκουρο και στον Αριστοτέλη λειτουργεί ως επίκληση στην αυθεντία. Παράλληλα, προσδίδει διαχρονικότητα στο ζήτημα της ελευθερίας και δείχνει ότι ο σύγχρονος επιστημονικός προβληματισμός συνομιλεί με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία.
Β3α. Το λογοπαίγνιο “healing – killing”: Με τη χρήση αυτού του λογοπαίγνου (παροχή και αντίθεση), ο συγγραφέας επιδιώκει να καταδείξει με έμφαση και ειρωνεία το παράδοξο της σύγχρονης εποχής. Η λέξη “healing” (θεραπεία) παραπέμπει σε κάτι ευεργετικό, αλλά η σύνδεσή της με το “killing” (θάνατος/καταστροφή) αποκαλύπτει ότι η εμμονική αναζήτηση της αυτοβελτίωσης και της «θετικότητας» καταλήγει να εξοντώνει ψυχικά το άτομο. Η αντίθεση αυτή σοκάρει τον αναγνώστη και αναδεικνύει την αυτοκαταστροφική φύση του νεοφιλελεύθερου τρόπου ζωής.
Β3β. Ασύνδετο σχήμα και χρήση επιθέτων: Η συσσώρευση των επιθέτων («αόρατη», «εκλεπτυσμένη», «έξυπνη») σε ασύνδετο σχήμα προσδίδει στο λόγο γοργό ρυθμό, έντασηκαι πυκνότητα. Το ύφος γίνεται πιο ζωντανό και παραστατικό, υπογραμμίζοντας την επικινδυνότητα αυτής της νέας εξουσίας: δεν είναι μια πρωτόγονη βία, αλλά ένας μηχανισμός τόσο καλά σχεδιασμένος που το άτομο αδυνατεί να αντιληφθεί και να αντιδράσει.
ΘΕΜΑ Γ
Στο ποίημα αναδεικνύεται η ιδέα ότι η ελευθερία, παρόλο που συνδέεται με δυσκολίες, αβεβαιότητα και κόπο, αποτελεί υπέρτατη αξία σε σύγκριση με την ασφάλεια της υποταγής. Ο ποιητής φαίνεται να στηλιτεύει την προσπάθεια να πειστούν τα «πουλιά» πως ο εγκλεισμός τους είναι προτιμότερος από την ανοιχτή ζωή, επειδή έξω από το κλουβί ο κόσμος είναι σκληρός και απαιτητικός. Έτσι, το «κλουβί» λειτουργεί συμβολικά και παραπέμπει σε κάθε κατάσταση ανελευθερίας που παρουσιάζεται παραπλανητικά ως προστασία. Παράλληλα, η αντίθεση ανάμεσα στην «απέραντη σκληρή» γη, τους «ωκεανούς» και τα «ποτάμια», από τη μία πλευρά, και στην «κούπα» με το έτοιμο νερό, από την άλλη, φωτίζει τη σύγκρουση ανάμεσα στην κοπιαστική κατάκτηση της ελευθερίας και στη βολική εξάρτηση. Επιπλέον, η ειρωνική διάθεση του ποιητή διακρίνεται στην παρουσίαση της «άνεσης» του κλουβιού ως πλεονεκτήματος.
Αν βρισκόμουν στη θέση των «πουλιών», θα επέλεγα το ρίσκο της ελευθερίας, ακόμη κι αν αυτό συνεπαγόταν δυσκολίες και αβεβαιότητα. Η ασφάλεια του κλουβιού μπορεί να προσφέρει προστασία και άνεση, όμως στερεί το ουσιαστικό νόημα της ζωής, αφού καταργεί την αυτονομία και την αυτενέργεια. Αντίθετα, η ελευθερία, παρότι απαιτεί αγώνα, κόπο και θάρρος, επιτρέπει στο άτομο να ζει αυθεντικά, να ανακαλύπτει τον κόσμο και να καθορίζει μόνο του την πορεία του. Πιστεύω, λοιπόν, ότι μια δύσκολη αλλά ελεύθερη ζωή είναι προτιμότερη από μια βολική ζωή υποταγής, γιατί μόνο μέσα στην ελευθερία ο άνθρωπος διατηρεί την αξιοπρέπεια και την προσωπικότητά του.
ΘΕΜΑ Δ
Ελευθερία στη σύγχρονη κοινωνία: δικαίωμα που απαιτεί εγρήγορση
Εναλλακτικός τίτλος: Ελευθερία σήμερα: δικαίωμα ή ψευδαίσθηση;
Η ελευθερία αποτελεί διαχρονικά ένα από τα ύψιστα αγαθά του ανθρώπου. Ωστόσο, στη σύγχρονη κοινωνία, παρότι προβάλλεται ως αυτονόητο δικαίωμα, συχνά υπονομεύεται με τρόπους αθέατους και σύνθετους. Τα κείμενα αναφοράς αναδεικνύουν εύστοχα ότι ο σημερινός άνθρωπος δεν απειλείται μόνο από εξωτερικούς καταναγκασμούς, αλλά και από εσωτερικούς ή συγκαλυμμένους μηχανισμούς που περιορίζουν τη βούληση και αλλοιώνουν την αίσθηση της αυτονομίας του.
Αρχικά, η ελευθερία του ατόμου περιορίζεται από πολλούς παράγοντες σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Καταρχάς, η έλλειψη αυτογνωσίας και αυτορρύθμισης καθιστά τον άνθρωπο ευάλωτο στις παρορμήσεις, στους φόβους, στις εξαρτήσεις και στις ψυχικές δυσκολίες, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να ελέγξει συνειδητά τις επιλογές του. Επιπλέον, η σύγχρονη καταναλωτική και νεοφιλελεύθερη πραγματικότητα καλλιεργεί την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, ενώ στην ουσία οδηγεί σε χειραγώγηση. Η αδιάκοπη πίεση για επιτυχία, αυτοβελτίωση, επίδοση και κοινωνική αποδοχή μετατρέπει το άτομο σε δυνάστη του ίδιου του εαυτού του. Παράλληλα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η υπερπληροφόρηση, η διαφήμιση και η επιρροή της κοινής γνώμης διαμορφώνουν πρότυπα, επιθυμίες και συμπεριφορές, περιορίζοντας την κριτική σκέψη. Τέλος, η ελευθερία απειλείται και από την αδιαφορία για τα κοινά, αφού ο παθητικός πολίτης εύκολα καθίσταται ελεγχόμενος.
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η νέα γενιά οφείλει να διεκδικήσει την ελευθερία της με ουσιαστικό και υγιή τρόπο. Πρώτο βήμα είναι η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, ώστε οι νέοι να αμφισβητούν στερεότυπα, να φιλτράρουν την πληροφορία και να αντιστέκονται στη μαζοποίηση. Παράλληλα, η παιδεία πρέπει να ενισχύει την αυτοπειθαρχία, τον διάλογο, τη δημοκρατική συνείδηση και την υπευθυνότητα, γιατί ελεύθερος δεν είναι όποιος ενεργεί αυθαίρετα, αλλά όποιος επιλέγει συνειδητά. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το μάθημα της Ιστορίας, το οποίο λειτουργεί ως πολύτιμος οδηγός: μέσα από τους αγώνες των προγόνων, τα λάθη του παρελθόντος, τις θυσίες για την εθνική ανεξαρτησία, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι νέοι αντιλαμβάνονται ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται, αλλά κατακτάται και διαφυλάσσεται. Έτσι, η ιστορική μνήμη καλλιεργεί εγρήγορση απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχισμού ή χειραγώγησης. Τέλος, η ενεργός συμμετοχή στα κοινά, ο εθελοντισμός και η συλλογική δράση διαμορφώνουν πολίτες με ουσιαστική αυτονομία.
Συμπερασματικά, η ελευθερία στη σύγχρονη εποχή δεν είναι δεδομένη ούτε απόλυτη. Αποτελεί καθημερινό αίτημα, που προϋποθέτει αυτογνωσία, παιδεία, ιστορική συνείδηση και κοινωνική εγρήγορση. Μόνο έτσι η νέα γενιά θα μπορέσει να μετατραπεί σε φορέα μιας ελευθερίας αληθινής, υπεύθυνης και βαθιά ανθρώπινης.
Μαρία Πετροπούλου Φιλόλογος- Συγγραφέας εκδ. ΖΗΤΗ
